Për 50 vjet kinematografia shqiptare i lëvroi të gjitha zhanret. Të gjithë kineastët krijuar profilin e vetë krijues. Dikush preferonte dramat sociale, dikush temat historike dhe dikush filmat e aksionit. Regjizorja Xhanfize Keko e gjeti veten në filmat për fëmijë me të cilët pati sukses edhe në festivalet ndërkombëtare. Tema sociale sidoqoftë ka qenë më e lakmuara nga thuajse të gjithë regjizorët por në të njëjtën kohë edhe më e vështira.

Në këtë rafsh nuk mbeti pa u lëvruar edhe komdia muzikore ku vlen të theksohet pjesmarrja e Ismail Zhabjakut të cilin vdekja e parakohshme e largon nga ekrani. Arkivi i filmit fatrmirësisht nuk u dëmtua nga rrebeshet e tranzicionit të vështirë. Këtu heshtja flet vetë. Në këto miliona metra film, merr frymë një histori e tërë, jo vetëm e kinostudios por e gjithë kombit shqiptar.

Kjo pasuri e madhe e kombit tonë jo vetëm duhet ruajtur por edhe strukturuar dhe pasuruar. Ajo është pjesë e kujtesës kombëtare, e vyer dhe e shtrenjtë njëlloj si kështjellat dhe qytet antike. Metrat e parë të kronikave dhe dokumentarëve i xhiruan një plejadë dokumentaristësh të përgatitur në Moskë, Pragë, Zagreb dhe Sofje. Të tillë ishin Endri Keko, Milo Pando, Vitori Çeli, apo Jani Nano, Sokrat Musha, Petraq Lubonja, Niko Theodhosi etj. Mjeshtrinë dhe dashurinë për kronikën ata do ta mësonin pranë mjeshtrave profesionishtë si Ramen Karmen, Ilia Kopelin etj.

Më vonë do të çoheshin jashtë vendit studentë të rinj për të zotëruar profesionet e ndryshme të kinemasë. Në këto metropole të mëdha, kineastër e ardhshëm mundën të thithin kulturën e përparuar botërore dhe të apasionohen përjetë pas artit kinematografik. Të rinjtë si Dhimitër Anagnosti, Viktor Gjika, Marjanthi Xhako, Grigor Ikonomi, Shyqyri Sako dhe më vonë Peçi Dado dhe Mitat Fagu, do të studionin më vonë në KIG në instituin e shqyar kinematografik të themeluar nga legjendari Sergej Ezeshtejn.

Zhvillimin e kinematografiksë e ndiqnin nga afër edhe shkrimtarët dhe artistët shqiptarë. Edhe vetë kineastët qëndronin pranë shkrimtarëve dhe krijuesve të tjerë. Ky bashkëpunim ishte i frytshëm për të dyja palët. Në këtë mënyrë filmi ushqehej nga letërsia por edhe letërsia fitonte nga filmi një dinamikë dhe ritëm që nuk e kishte njohur më parë. Asnjë kompozitor shqiptar nuk mbeti pa vënë firmën e tij në celluloid. Nga radhët e shkrimtarëve dolën skenaristë tepër të njohur si Peçi Dado, Vath Koreshi, Nasho Jorgaqi, Kiço Blushi, Teodor Laço, Natasha Lako, Neshat Tozaj etj.

Rritja e cilësisë së filmave artistikë shqiptarë e bëru të natyrshme daljen nga guacka e izolimit të gjatë dhe pjesëmarrjen e tyre në festivalet ndërkombëtare. U bë miri]ë që nisi kjo hapje me festivalin ndërkombëtar të filmave për fëmijë të Xhifonit në Itali sepse me këto filma ishte më e lehtë të kapërceheshin barrierat politike të cilat pengonin kontaktet me botën e jashtme. Padyshim që një rëndësi të madhe zuri pjesmarrja në festivalin e MontPeliesë.

Pjesmarrja në këtë festival, e shndërroi atë në një pasarelë që do të mbante gjallë lidhjet me kinematografinë botërore dhe atë franceze. Për kineastët shqiptarë ky festival u bë një pikë e rëndësishme referimi. Këtu do të merrte edhe çmimin e parë me "Funeral biznes" regjizori i ri Gjergj Xhuvani. Nuk kanë kakuar më shumë se 25 vjet kur një grup piktorësh entuziastë dhe të talentuar pa mbaruar asnjë shkollë speciale kinematografike filluan prodhimin e filmave të parë vizatimorë shqiptarë.

 Entuziazmi i Tomi Vasos, Gazmend Lekës, Stefan Thaçit, Artur Muharremit, Artan Makut etj, bëri që kju gjini e re e filmit shqiptar të arrijë shumë shpejt pjekurinë artistike. Mjafton vetëm një montazh i vogël për të kuptuar se ky brez artistësh të palodhur arriti të përvetësojë gjithë këtë lloj teknike të panjohur më parë për ta të kësaj gjinie të re dhe meritojnë sot vëmendjen e festivaleve ndërkombëtare si atë të Berlinit, Shtutgartit, Montrealit etj.

Vërtet prodhimi ra në mënyrë të ndjeshme por kineastët e rinj u përpoqën që me filmat e paktë që mezi i sollën në jetë të trajtojnë problemet dhe situatat që sollën në jetë ndryshimet e reja historike. Sot nuk habitemi që të shohim kineastët tanë të ngjitin dhe të zbresin shkallet e Kanës, Venecias, Berlinit apo edhe të Tokios dhe të kthehen që andej jo duarbosh. Por këto filma që shfaqen në ekranet e botës, mjerisht nuk mund të flasin në gjuhën e tyre dhe në vendin e tyre sepse rrjeti i kinemave nuk egziston më. Edhe në dy-tre salla të cilat kanë teknikë dhe ambiente komode, filmi shqiptar nuk belbëzon dot shqip.

E ç'mund të thuhet për sallat e tjera të kinemave të cilat ose janë kthyer në "Bingo" ose janë braktisur dhe janë shkretuar fare. Edhe ndonjë kinema jashtë Tiranës si ajo Majestic e ndërtuar në Korçë edhe pse ambiente tepër komode dhe një ndër më të mirat në vend, vuan ardhjen e shikuesve të saj.

Gjuha e filmit shqiptar nuk do të memecërojë. Kjo nuk është thirrje për optimizëm për të kujtuar epilogun e filmit por është vetë dashuria e publikut dhe e popullit shqiptar që ashtu siç ruajti ndër shekuj gjuhën e bukur shqipe do të ruajë edhe gjuhën e filmit shqiptar.

Ju flet Radio e Jashtme të Kinës, të dashur dëgjues, dëgjuat disa fragmente nga dokumentari i regjisorit Viktor Gjika mbi rrugen 50 vjecare të kinematografisë shqiptare. Pasi realizoi me sukses në intervistat me kineastët veteranë, redaksia e rubrikës do t'i fusë së shpejti ato në rubrikën e CCTV-së "Magjia e filmave artistikë" për spektatorët kinezë që do të vihet në ekran të kanalit të parë të CCTV-së në vitin 2007. Besoj se këto intervista me kineastë të mirëpritur shqiptarë do të priten shumë mirë nga teleshikuesit kinez .